Mart Ayı Okumalarım / Memleketimin Öncü Kadın Yazarlarına Selam Çakış

 Fatma Aliye 1862-1936 

 Halide Edip Adıvar 1884-1964 

 Suat Derviş 1903 - 1972 

Leyla Erbil 1931 - 2013 

                                                       Sevgi Soysal 1936-1976

                                                                   Tezer Özlü 1943 - 1986

 NOT - Adını burada anmadığım  memleketimin diğer  öncü kadın yazarları affetsinler beni, çünkü her birinin hakkı var üzerimde... Cümlesine selam çakmak niyetiyle bu mart bu kadın yazarları ve bu  kitaplarını okumaya niyetlendim. Yattıkları yer nur dolsun. İyi ki benim  coğrafyamda doğmuşlar. İyi ki yaşadıkları tüm zorluklara rağmen yazmışlar. 

Tuhaf Bir Kadın

Leylâ Erbil adını duymaz olur muyum? Elbette biliyordum.  Evvel zaman içinde,  Karanlığın Günü adlı romanını okuduğumu hatırlıyorum. O kadar. Sonra peşini bırakmışım. Ta ki, Süha Oğuzertem'in yayına hazırladığı  Leylâ Erbil'de Etik Ve Estetik kitabına denk gelene kadar. 

Leylâ Erbil'de Etik Ve Estetik,  Leylâ Erbil'in edebiyatta ellinci, yaşamdaki 75. yılını kutlamak amacıyla 2006 yılında yapılan bir sempozyumun derlemesiydi. Satın aldım. Yooo... Okumadım. Önce yazarın bir kitabını daha okuyup, sonra kendi düşüncelerimle sempozyuma katılan yazarların ve akademisyenlerin düşündüklerini karşılaştırmak istiyorum.

Leyla Erbil'in 1971 yılında yazdığı ilk romanı Tuhaf Bir Kadın'ı dün akşam  okumaya başladım. Daha ilk sayfalardan içine çekti beni, cümleleri peşi sıra savruldum. Ve ben Tuhaf Bir Kadın'ı çok sevdim. O kadar çok sevdim ki, kitabı elimden bırakmak istemedim. Kucağımda uyuyup kalmışım.

Du bi... Bugün çok işim var. Çıkmalıyım. Sonra  anlatacağım.

Ölümlü Dünya Ölümlü İnsan...

Kimi insanların hayatları kağıda dökülse, roman olmaz mı sence? Bak şimdi... 1819'lu yıllarda, New York'ta olduğumuzu farzet... Günümüzden neredeyse 200 yıl önce... Zengin ve soylu bir ailenin çocuğu doğuyor. Adı Herman Melville. Anlatıldığına göre, çocuk 12 yaşına geldiğinde, fazlasıyla borçlanan babası çıldırarak ölüyor. Çocuk küçük yaşta çalışmak zorunda kalıyor. Onsekiz yaşına geldiğinde Liverpool'e giden bir gemiye biniyor. Gençliğinin en güzel günleri, kabuslar içinde denizlerde geçiyor. 

Yirmi iki yaşında Güney Denizleri'nde balina avına çıkıyor. Zorlu koşullara dayanamıyor, bir kaç arkadaşı ile bir süre Typee yerlileri arasında yaşıyor. Adaya gelen Avustralya gemisi ile tekrar denizciliğe dönüyor. Hayatı hep sorunlarla geçiyor. Katıldığı bir isyandan sonra hüküm giyiyor. Bir süre Tahiti civarındaki yerliler arasında yaşıyor. Otuzlu yaşlarına geldiğinde Boston'a dönüyor. Artık denizden vazgeçiyor ve yazmaya

Tomris Uyar'ın 70. Yaş Değiştirme Törenine Yetiştim.

Bu sabah saat yedide uyandım. Saat onda İstanbul'daydım. Ne yalan söyleyeyim, Kadıköy'den Beşiktaş vapuruna binerken bir serüvene atılma heyecanı içindeydim. Çünkü eğer  Mimar Sinan Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü'nün Tomris Uyar için düzenledikleri 70. "Yaş Değiştirme Törenine Yetişen..." diye adlandırılmış bir sempozyuma gidiyorsam, İstanbul'a adım attığım anda beni bir serüven bekliyor olmalı diye hayal ettim. Vapura son yetişen benmişim telaşıyla arka koltuğa attım kendimi. Bir süre sonra karşı koltuğa 80 yaşlarında birinin iliştiğini gördüm. 80 yaşındaki adamın minicik, kara kara  bakan gözleri vardı. Evliydi besbelli. Çünkü üzerindeki giysiyi kendisi seçmiş olamazdı. Saçlarını jöleyle böyle yana yatıramazdı. Atkısı o kadar düzgün bağlanmış, gömleği o kadar temiz yıkanmış olamazdı. Biraz sonra atkısını gevşetti. Saçlarını karıştırdı. Darmandağınık etti. Ve kendi oldu. İhtiyar bir adam değildi sanki. Eskisi gibi rahat, keyifli kendisiydi. Gözgöze geldik. Ona gülümsedim. Önce beni bir yerden tanınıp tanımadığını düşündü.  Çıkaramadı. Gözlerimi kaçırmadan kendisine baktığımı görünce, kıyafetinde ters bir şey olup olmadığını kontrol etti. Acaba ben kimdim? Kendisine bu kadar ilgiyle bakıp gülümseyen bir kadını nasıl unutabilirdi? Yüzünde bütün kuşkuları okudum. Sonra sanırım gençliği aklına geldi. Kızlarla bakışarak gülümsediği günleri. Biz karşılıklı bakışıp gülümsedik birbirimize. Vapurdan inerken bir an yanıma gelip konuşmayı düşündüğünü hissettim. Ama sonra vazgeçti. Ya yanlış anlarsam onu? Belki böyle düşündü. Tomris Uyar  buna benzer bir durumu "Yabancı Gibi" adlı yazısında anlatmıştı.  "Hayatın tomurcuklandığı anlar" diyordu böyle kısa gülümseleşmelere. Amaç  o anlarda yaşananların, sürüp gidecek bir anı gibi bellekte saklanması... Evlere zengin bir iç dünya ile dönmek. Tomris Uyar  kitapları kadar kendisini de  merak ettiğim bir yazardı. En sevdiğim şairlerin şiirlerine ilham olmuş bir kadın. Ülkü Tamer ve Turgut Uyar ile evlenmiş. Cemal Süreya ve Edip Cansever tarafından sevilmiş. Müthişti. Zaten öykü seven bir bünyeye sahibim. Memleketimin öykücüsü Tomris Uyar'ı okumadan nasıl durabilirim? Yıllardır öykülerini okur severim. Hele onun için yapılan bir tören varsa, ben o  70. Yaş Değiştirme Törenine kesin yeşirim. Yetiştim. Oğlundan Tomris Uyar'ın oğlu olmak nasıldır, onu dinledim.  Öğrencilerinin, onu seven ve hakkında araştırma yapan yazarların düşüncelerini dinledim. Anlatılacak gibi değil. Tadına doyulmaz muhabbetler oldu. Zenginleştim.

Oniki ile bir buçuk  arası öğle molası verildi. Ben atladım taksiye. İstanbul Modern'e gittim. Hayal Ve Hakikat Türkiye'den Modern ve Çağdaş Kadın Sanatçılar adlı sergiyi gezdim. Bir ara 8 yaşlarında bir çocukla yan yana  geldik. O da  benimle aynı resme bakıyordu. Aniden "Adın ne senin?" diye sordu. Söyledim. Ben de ona adını sordum. "Can" dedi. Son zamanlarda Türkçe'de kullanılan en yaygın çocuk ismi. "Bu resimden bir şey anlamadım. Sen anladın mı?" diye sordu. İşte "hayatın tomurcuklandığı anlar"dan biri daha diye düşündüm. Tomris Uyar'dan öğrenmiştim ya hemen flörte başladım. Flört eşitlik gerektirirdi.  Onun yaşını ve öğrenimini hesaba katmayarak "Fahrelnissa Zeid adını duydun mu sen?" diye sordum. Durdu önce. Sonra "Neden sordun?" dedi. Sanırım bilmediğini söyleyerek gözümde küçük düşmek istemiyordu.  Eşittik ya o anda... "Fahrelnissa Zeid'in resim sanatına çok benziyor. Resmin yanındaki yazıyı okuyalım." dedim.  Onun eve gider gitmez Fahrelnissa Zeid'i araştıracağını ya da yanımıza yaklaşmakta olan annesine soracağını hayal ettim.  Aramızda ayak üstü kısa bir  sanat muhabbeti yaptık.  Onu öpüp veda edemedim. Bir çocukmuş gibi davranmak istemedim.  Ben onun bu günü, sürüp gidecek bir anı gibi belleğine kaydetmesini istiyordum. Aramızdaki tılsım bozulmasın diye birbirimize bakmadan sergiyi gezmeye devam ettik. Oyunumuz bitti... Daha nice oyunlara... Sonra sempozyuma geri döndüm. İkinci bölümü tüm merakımla izledim. Hele sempozyumun sonunda memleketimin büyük yazarı Leyla Erbil'i dünya gözüyle gördüm ve dinledim ya... Bu şahane töreni hazırlayan Mimar Sinan Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü'ne çok teşekkür ederim. Başka ne diyebilirim ki? Sözümün bittiği yerdeyim.

NOT: Tomris Uyar'ın Yazılı Günler adlı kitabındaki Yabancı Gibi yazısından esinlendim.

Bazı Kitaplar Başka Kitapları Hatırlatmaz Mı?

Kimi insanların hayatları kağıda dökülse, roman olmaz mı sence? Bak şimdi... 1819'lu yıllarda, New York'ta olduğumuzu farzet... Günümüzden neredeyse 200 yıl önce... Zengin ve soylu bir ailenin çocuğu doğuyor. Adı Herman Melville. Anlatıldığına göre, çocuk 12 yaşına geldiğinde, fazlasıyla borçlanan babası çıldırarak ölüyor. Çocuk küçük yaşta çalışmak zorunda kalıyor. Onsekiz yaşına geldiğinde Liverpool'e giden bir gemiye biniyor. Gençliğinin en güzel günleri, kabuslar içinde denizlerde geçiyor. Yirmi iki yaşında Güney Denizlerinde balina avına çıkıyor. Zorlu koşullara dayanamıyor, bir kaç arkadaşı ile bir süre Typee yerlileri arasında yaşıyor. Adaya gelen Avustralya gemisi ile tekrar denizciliğe dönüyor. Hayatı hep sorunlarla geçiyor. Katıldığı bir isyandan sonra hüküm giyiyor. Bir süre Tahiti civarındaki yerliler arasında yaşıyor. Otuzlu yaşlarına geldiğinde Boston'a dönüyor. Artık denizden vazgeçiyor ve yazmaya başlıyor. 1846 yılında yazdığı ilk romanı yerliler arasında yaşadıkları ile ilgili oluyor.

Günümüzde dünya edebiyatının en ünlü romanlarından biri kabul edilen Moby Dick'i, Herman Melville 1851 yılında tamamlıyor. Ama o tarihlerde yazdıkları kimse tarafından ilgi görmüyor. 1866'da New York gümrüğünde müfettiş olarak çalışmaya başlayınca edebiyattan tamamen uzaklaşıyor. Herman Merville 1891'de öldüğünde kimsenin tanımadığı bir yazardır ne yazık ki. Moby Dick adlı romanında intikam için bir beyaz balinanın peşine düşen denizcilerin maceralarını anlatmaktadır. Kitap yazıldıktan neredeyse 70 yıl sonra Birinci Dünya Savaşının bitiminde edebiyatçılar tarafından fark ediliyor ve geç de olsa hakkı teslim ediliyor. Anlaşılıyor ki, Moby Dick sadece bir macera romanı değil aynı zamanda felsefi bir kitaptır. Tartışmasız bir baş yapıttır. Böylelikle Beyaz Balina Moby Dick'te dünyanın en meşhur balinası oluyor.

Peki romana adını veren dev beyaz balina bir hayal ürünü müdür, yoksa gerçek midir? Uzun zaman hayal ürünü olduğu sanılıyor. Ta ki 1951 kışında Norveç'li balina avcıları, süt beyazı renginde bir dev balina yakayana kadar. 1990 yılında Sinop'un Gerze ilçesi yakınlarında görülen ve Aydın adı verilen balinanın da bir Moby Dick türü balina olduğu düşünülüyor.

ABD'li yazar Herman Melville çok iyi bildiği denizleri, balinaları kitabına konu ederken, insanın öfkesinin, kininin, intikam hislerinin, acımasız tutkularının sonucunu okuyucusuna tokat gibi vuruyor. Kitap 1956 ve 1989 da filme çevriliyor. Peki.... Diyeceksin ki şimdi, "Durup duruken Moby Dick nereden aklına geldi?" Moby Dick'i aklıma getiren başka bir kitaptaki bazı satırlar...

Söylerken mahcubiyet hissediyorum. Gerçekten. Son günlerde yeni bir yazar keşfettim. Leyla Erbil. 1931 doğumlu ve memleketimin Nobel'e aday olmuş ilk kadın edebiyatçısı. Ne yazıktır ki ben Leyla Erbil'i ve kitaplarını yeni duyup okumaya başladım. Karanlığın Günü adlı romanının 210. sayfasında "Nasıl bir adamdır nane-kekik'çi. En çok hangi yemeği sever?" diyor Leyla Erbil, "Kafka'yı okumuş olabilir mi? Lermontov'u? Melville'i? Moby Dick'i okumadan nasıl kendi dünyasına bakar insan? Nasıl kavrar kendisini? İnsan kendini kavrar ben buyum diyebilir mi?" Leyla Erbil haklı değil mi? Söylesene, insan bu kitapları okumadan kendini kavrayabilir mi sahi? İşte memleketimin bir yazarının kitabından, ta 200 yıl önce New York'ta doğan çocuğu ve beyaz balinayı hatırlamam tamamen bundan!