Ve Mandalina ve Manda ve Mandolin

Düşünün… Bir gün birileri çıkıp “mandalinalar tehlikeli” dese. Önce gülersiniz. Sonra şüphe başlar. Sonra… Kimse sorgulamaz... Bir bakmışsınız, herkes buna göre konuşuyor.

Prof. Dr. Şiir Erkök Yılmaz’ın Eşekarısı adlı kitabındaki 1977 yılında yazdığı “Evvel Zaman İçinde Değil” öyküsü, tam da bu dönüşümün hikâyesi. Masum bir şeyin nasıl tehdit haline getirildiğini, üstelik bunun nasıl bu kadar kolay kabul gördüğünü anlatıyor.

Bir noktada toplum netleşiyor: mandalar ve mandalinalar. Taraflar belli. Roller dağıtılmış. Ve kimse bu ayrımın neden yapıldığını sorgulamıyor. Çünkü mesele artık doğru ya da yanlış değil. Mesele, mandalinaların tehdit ilan edilmesiyle birlikte herkesin o oyunun parçası haline gelmesi.

Şiir Hoca, mandalar ile mandalinalar arasında, mandolinin yükselen gürültü içinde duyulmaz hale gelişini de haybeye eklemiyor. Bu oyunda en çok kaybolanlar, sesi en az çıkanlar.

Öykü burada ince ama sert bir ironi kuruyor: Aslında ortada gerçek bir tehlike yok. Ama herkes varmış gibi yaşamaya başlıyor.

İşte bu yüzden hikâye rahatsız edici. Mandalina... Manda... Bir kelime değiştiğinde, bir şey tehdit olarak ilan edildiğinde, gerçekliğin ne kadar hızlı yeniden kurulabildiğini anlatıyor.

Ve insan ister istemez şunu düşünüyor... Gerçekten mandalinalar mı tehlikeliydi? Yoksa birilerinin öyle demesi mi yetti?

Ve Homo Economicus Ve Tuhaflıklarım Ve Homo Romanticus

Arabamın camında yüzümü gördüğüm anda kalakaldım. Başımda her zamanki gibi şapka vardı. Yanaklarım pancar gibi kızarmış, suratımdan şıpır şıpır terler akıyordu. Neydi bu hâlim? İnanamıyordum. Arabamı evin kapısının önüne çekmiş, içini elektrik süpürgesiyle temizliyordum.

En son arabamı iç dış temizlettiğimde, adam kallavi bir para istemişti. Gözlerimi pörtletip “Sahi mi?” diye bağırdığımı bugün gibi hatırlıyorum. Adam büyük bir pişkinlikle “Sahi!” demiş, elimdeki parayı alıp sırtını dönmüş ve işine devam etmişti. Donakalmıştım. İçimden sunturlu bir cümle sarf etmiş, ardından “İnsaf!” diye seslenmiştim

Elim kolum armut mu topluyordu kuzum benim? Arabamı neden kendim yıkamıyordum ki? Verdiğim para fena hâlde içime oturmuştu ya, “Arabamı artık kendim yıkayıp temizleyeceğim!” diye tüm gün söylenmiştim. Akabinde o günkü kazığı çooktan unutmuştum tabii.

İyi ama şimdi ne yapıyordum peki? Bütün gün evde, ofiste çalış babam çalışıyordum. Akşam eve döndüğümde… Artık kaç ara kabloyu birbirine bağlayıp elektrik süpürgesini taktıysam… Resmen arabamın içini elektrik süpürgesiyle süpürüyordum.

Tamam, üzerinize afiyet, az buçuk cimriliğimle şöhret sahibiyimdir ama… Yooo… “Yuf!” derler bu kadarına! Arabanı da kendin temizleyip yıkama yani, öyle değil mi? Pes! Pes vallahi!

İşte o anda, iktisat profesörü Şiir Erkök Yılmaz’ın Homo Ekonomicus adlı öyküsünün kahramanı Bay X aklıma geldi. Bay X’i düşünür düşünmez, elektrik süpürgesinin borusunu yere fırlattım. Kendimi arabanın şoför koltuğuna attım. İki elimle yanaklarımı avuçladım. Korkuyla dikiz aynasına baktım. Allah’ım… Ben Homo Ekonomicus’un kadın versiyonuna mı dönüşüyordum yoksa?

Bilirsiniz değil mi? Bay X, Homo Ekonomicus’un ta kendisiydi. Elini yüzünü yıkarken sabun kullanmazdı sözgelimi… Nedeni basitti. Hesaplamıştı: Yüzüne harcayacağı bir birimlik sabunun marjinal faydası, erken kirlenen havlulara harcanacak bir birimlik sabunun marjinal faydasından düşüktü.

Sonra… Dişlerini macunsuz fırçalardı. Çünkü yaptığı hesaplara göre, ömür boyu diş macununa yatıracağı para, dişlerinin amortismanı için gereken maliyeti aşıyordu. Günlük yemeklerini bile, o günkü performansının zahmet katsayısına göre seçerdi.

Evleneceği kadını seçerken de aynı özeni göstermişti. (Burada anlatmak istemiyorum; öykü illa okunmalı. Sahiden ibretliktir.)

Ayrıca Bay X, faktör alışkanlığı yüksek, emek yoğun çalışan bir seyyar köfteciydi. Bisikletinin arkasına bağladığı arabaya küçük kızını yerleştirir, yavrunun önüne kıymayı koyar; böylece çocuğun karıştırma ve mıncıklama yeteneğini gayet “üretken” bir alana yönlendirmiş olurdu…

Falan… filan…

Anlaşılan o ki, gün be gün Homo Ekonomicus olma yolunda ilerliyordum. Tanrı bilir, yarın öbür gün en ucuza basanını bulduğum gazeteye kendi ölüm ilanımı kendi ellerimle verebilirdim. Sonra, aynı Bay X gibi, içinde soğutma aygıtı olan camdan bir tabut edinirdim belki…

Şu devingen yaşamda bir durağan denge tutturmak niyetiyle tabutun içine girip ölü numarası yaparken uyuyakalabilirdim. Benim varlığım, insanlara düzeni hatırlatabilir, rasyonel davranmayı öğretebilirdi. Hatta ben, hiç bozulmamış kalıbımla aralarında yaşamaya devam edebilirdim…

Soğutma aygıtlı tabutumun elektrik masrafına gelince… Yaşasaydım daha mı az harcardım sanki? Pöh! Varsın yaşadığımı sansınlar… Önce gazetedeki ilanı, sonra tabuttaki kıpırtısız hâlimi gören yakınlarım… Bir yaygara, bir bağırış… Derken kabullenirlerdi elbette öldüğümü.

Önce bizim şehirden, sonra memleketin dört bir yanından insanlar cam tabutun içindeki beni görmeye akın ederdi. Gece kimsecikler yokken tuvalete, mutfağa süzülürdüm. Eskaza beni ayakta gören biri çıkarsa… “Yatır bu!” diye hükmedip hâlimi cümle âleme yayabilirdi.

O günden sonra evim… pekâlâ bir türbeye dönüşebilirdi.

Yok artık!

Size bir şey söyleyeyim mi, bütün bunlar belki bir an içinde aklımdan geçti. Sadece cimrilikte değil, hayalcilikte ve abartmakta da şöhret sahibiyimdir. Görüyorsunuz işte… Yine veri koşullarda, veri fiyatlar ve veri getirilerle riskleri minimize edip belirsizlikleri tutarlılığa dönüştüreceğime, hayallerimde abartma sanatı icra ediyordum. Ne vardı yani?

Yıllardır bana hizmette kusur etmeyen emektar arabamın koltuğunu sevgiyle okşadım. Canım istediğinde elbette arabamı kendim temizleyip yıkayacaktım. Ayrıca anlamıştım ki araba temizlemek sahiden eğlenceli bir işti.

Dikiz aynasına usulca baktım. Kendimdim. Homo Ekonomicus olsaydım, sevinmek gibi verimsiz bulacağı bir davranışı sergilemezdim. Ben sevindim.

Homo Ekonomicus değil, Homo Romanticus olmaya karar verdim. Arabamın radyosunun düğmesine bastım. Pinhani en sevdiğim şarkısını söylüyordu:
“Asla vazgeçmeee…
Kalkıp da pencerenden bir bak.
Güneş açmış mı? Yağmur düşmüş mü?
Dön bak dünyaya!”

Hafıza ne tuhaf bir kutuydu. Yoo… En tuhafı bendim tabii. Araba yıkamak bu kadar abartılacak bir şey miydi? Kendimi olduğum gibi kabul ettim. Şarkıya eşlik ederek arabamı temizlemeye devam ettim.

2013

Ve Homo Economicus Ve Tuhaflıklarım Ve Homo Romanticus

Arabamın camında yüzümü gördüğüm anda kalakaldım. Başımda her zamanki gibi şapka vardı. Yanaklarım pancar gibi kızarmış, suratımdan şıpır şıpır terler akıyordu. Neydi bu hâlim? İnanamıyordum. Arabamı evin kapısının önüne çekmiş, içini elektrik süpürgesiyle temizliyordum.

En son arabamı iç dış temizlettiğimde, adam kallavi bir para istemişti. Gözlerimi pörtletip “Sahi mi?” diye bağırdığımı bugün gibi hatırlıyorum. Adam büyük bir pişkinlikle “Sahi!” demiş, elimdeki parayı alıp sırtını dönmüş ve işine devam etmişti. Donakalmıştım. İçimden sunturlu bir cümle sarf etmiş, ardından “İnsaf!” diye seslenmiştim

Elim kolum armut mu topluyordu kuzum benim? Arabamı neden kendim yıkamıyordum ki? Verdiğim para fena hâlde içime oturmuştu ya, “Arabamı artık kendim yıkayıp temizleyeceğim!” diye tüm gün söylenmiştim. Akabinde o günkü kazığı çooktan unutmuştum tabii.

İyi ama şimdi ne yapıyordum peki? Bütün gün evde, ofiste çalış babam çalışıyordum. Akşam eve döndüğümde… Artık kaç ara kabloyu birbirine bağlayıp elektrik süpürgesini taktıysam… Resmen arabamın içini elektrik süpürgesiyle süpürüyordum.

Tamam, üzerinize afiyet, az buçuk cimriliğimle şöhret sahibiyimdir ama… Yooo… “Yuf!” derler bu kadarına! Arabanı da kendin temizleyip yıkama yani, öyle değil mi? Pes! Pes vallahi!

İşte o anda, iktisat profesörü Şiir Erkök Yılmaz’ın Homo Ekonomicus adlı öyküsünün kahramanı Bay X aklıma geldi. Bay X’i düşünür düşünmez, elektrik süpürgesinin borusunu yere fırlattım. Kendimi arabanın şoför koltuğuna attım. İki elimle yanaklarımı avuçladım. Korkuyla dikiz aynasına baktım. Allah’ım… Ben Homo Ekonomicus’un kadın versiyonuna mı dönüşüyordum yoksa?

Bilirsiniz değil mi? Bay X, Homo Ekonomicus’un ta kendisiydi. Elini yüzünü yıkarken sabun kullanmazdı sözgelimi… Nedeni basitti. Hesaplamıştı: Yüzüne harcayacağı bir birimlik sabunun marjinal faydası, erken kirlenen havlulara harcanacak bir birimlik sabunun marjinal faydasından düşüktü.

Sonra… Dişlerini macunsuz fırçalardı. Çünkü yaptığı hesaplara göre, ömür boyu diş macununa yatıracağı para, dişlerinin amortismanı için gereken maliyeti aşıyordu. Günlük yemeklerini bile, o günkü performansının zahmet katsayısına göre seçerdi.

Evleneceği kadını seçerken de aynı özeni göstermişti. (Burada anlatmak istemiyorum; öykü illa okunmalı. Sahiden ibretliktir.)

Ayrıca Bay X, faktör alışkanlığı yüksek, emek yoğun çalışan bir seyyar köfteciydi. Bisikletinin arkasına bağladığı arabaya küçük kızını yerleştirir, yavrunun önüne kıymayı koyar; böylece çocuğun karıştırma ve mıncıklama yeteneğini gayet “üretken” bir alana yönlendirmiş olurdu…

Falan… filan…

Anlaşılan o ki, gün be gün Homo Ekonomicus olma yolunda ilerliyordum. Tanrı bilir, yarın öbür gün en ucuza basanını bulduğum gazeteye kendi ölüm ilanımı kendi ellerimle verebilirdim. Sonra, aynı Bay X gibi, içinde soğutma aygıtı olan camdan bir tabut edinirdim belki…

Şu devingen yaşamda bir durağan denge tutturmak niyetiyle tabutun içine girip ölü numarası yaparken uyuyakalabilirdim. Benim varlığım, insanlara düzeni hatırlatabilir, rasyonel davranmayı öğretebilirdi. Hatta ben, hiç bozulmamış kalıbımla aralarında yaşamaya devam edebilirdim…

Soğutma aygıtlı tabutumun elektrik masrafına gelince… Yaşasaydım daha mı az harcardım sanki? Pöh! Varsın yaşadığımı sansınlar… Önce gazetedeki ilanı, sonra tabuttaki kıpırtısız hâlimi gören yakınlarım… Bir yaygara, bir bağırış… Derken kabullenirlerdi elbette öldüğümü.

Önce bizim şehirden, sonra memleketin dört bir yanından insanlar cam tabutun içindeki beni görmeye akın ederdi. Gece kimsecikler yokken tuvalete, mutfağa süzülürdüm. Eskaza beni ayakta gören biri çıkarsa… “Yatır bu!” diye hükmedip hâlimi cümle âleme yayabilirdi.

O günden sonra evim… pekâlâ bir türbeye dönüşebilirdi.

Yok artık!

Size bir şey söyleyeyim mi, bütün bunlar belki bir an içinde aklımdan geçti. Sadece cimrilikte değil, hayalcilikte ve abartmakta da şöhret sahibiyimdir. Görüyorsunuz işte… Yine veri koşullarda, veri fiyatlar ve veri getirilerle riskleri minimize edip belirsizlikleri tutarlılığa dönüştüreceğime, hayallerimde abartma sanatı icra ediyordum. Ne vardı yani?

Yıllardır bana hizmette kusur etmeyen emektar arabamın koltuğunu sevgiyle okşadım. Canım istediğinde elbette arabamı kendim temizleyip yıkayacaktım. Ayrıca anlamıştım ki araba temizlemek sahiden eğlenceli bir işti.

Dikiz aynasına usulca baktım. Kendimdim. Homo Ekonomicus olsaydım, sevinmek gibi verimsiz bulacağı bir davranışı sergilemezdim. Ben sevindim.

Homo Ekonomicus değil, Homo Romanticus olmaya karar verdim. Arabamın radyosunun düğmesine bastım. Pinhani en sevdiğim şarkısını söylüyordu:
“Asla vazgeçmeee…
Kalkıp da pencerenden bir bak.
Güneş açmış mı? Yağmur düşmüş mü?
Dön bak dünyaya!”

Hafıza ne tuhaf bir kutuydu. Yoo… En tuhafı bendim tabii. Araba yıkamak bu kadar abartılacak bir şey miydi? Kendimi olduğum gibi kabul ettim. Şarkıya eşlik ederek arabamı temizlemeye devam ettim.

Ben Bir Homo Economıcus'um...

Bak ne anlatacağım. Ben yüzümü yıkarken sabun kullanmam, biliyor musun?  Nedeni basit: Yüzüme harcayacağım bir birimlik sabunun marjinal faydası, erken kirlenmeye uğrayacak havlulara harcanan bir birimlik sabunun marjinal faydasından düşüktür. Dişlerimi macunsuz fırçalarım. Çünkü ömür boyu diş macununa yatıracağım para, dişlerimin amortismanı için gereken parayı geçmektedir. Bu nedenle sadece suda ıslattığım bir diş fırçasıyla dişlerimi oğuştururum. Bu, yüzüme bir parça aklık katmak için yaptığım göstermelik bir iştir. Eh, her insanda olur o kadar fiyaka... Kahvaltıda yediklerim bir daha karnımın acıkması gereken ana göre değişir. Şöyle bir yöntem izlerim: Yapmayı tasarladığım işler nelerdir? Uzun dönemde yapmayı tasarladığım işler çoğunlukla bütçe yılının başında belirlenen, fayda- maliyet analizleri kesinleşmiş işlerdir. Bunların yıllık programını hazırlarken aylara günlere bölerim. Her sabah kalktığımda uzun dönemde gerçekleştireceğim işlerin hangi dilimini ele alacağımı bilirim. Asıl canımı sıkan kısa dönemli işlerdir, çünkü onların programını hemen o gün ya da o hafta içinde yapmam, bitirmem gerekmektedir. Yapacağım işleri sıralarım. Sonra bunların bana yükleyeceği zahmeti Zahmet katsayısının yardımıyla hesaplarım. Zahmet, gün boyu alacağı değerlerle çekme sınırını aştığı an dinlenmem gerekir. İşte bu dinlenme süresinin bir bölümü yemek yemeğe ayarlarım. Akşama dek yapılacak işler çok bir gücü gerektirmiyorsa, sabah kahvaltısını pekâla az bir şeyle geçiştirebilirim. Geceden beri açım, diye sabahları kahvaltı etmenin gereğine hiç inanmam.  Yemeklerde ne mi yerim? 

Kusura bakma zevklerimin gelirimin bir işlevi olduğunu düşündüğüm için minimum giderle maksimum doyum sağlama koşuluna endeksledim.  Bu yüzden her bir zevkimin ayrı ayrı ne kadar sürede doyma noktasına varacağını önceden saptadım. Şu devingen yaşamda bir dural denge tutturmuş gitmekteyim.  Hakverirsin ki bunu optimum fayda getirecek şekilde devam ettirmeliyim. Bugün Hayal Kahvem'e ayıracağım zaman bitti. Bana göre uyku, bedenin atıl kapasitede olmasıdır ama... Uyumaya gitmeliyim.

NOT: Bu yazıyı Şiir Erkök Yılmaz'ın Homo Economıcus adlı öyküsünün bazı bölümlerinin bazı cümlelerini kendime uyarlayarak yazdım. Belki bir başka zaman başka bölümlerindeki cümlelerini gene kendime uyarlayarak yazarım. Orijinalinde anlatılan kişi Bay X'dir. Ve kara mizah tarzı çok sevdiğim şahane  öykülerden biridir. Aslında yabancı gelmedi bana Bay X. Hımm... Ben bir Homo Economıcus'um çünkü:) Bu zamanda Türkçe deyimle Cimri olmayacaksın da ne olacaksın? Cimriyim fena halde!

2011

Çocuklara Kıymayınız, Kıymayı Mıncıklatınız!

Profesör Şiir Erkök Yılmaz'ın Homo Economicus adlı öyküsünün bazı bölümlerini öykünün kahramanı Bay X değil de benmişim gibi Hayal Kahvem'e yazmıştım. İşte burada... Bu hafta kendi kendime Yemek Film Festivali düzenledim. Hep yemekle ilgili filmleri seyretmeye niyetlendim. Dün ilk olarak bir Yunan filmi olan Bir Tutam Baharat'ı seyrettim. Oyuncuları arasında Türkler de var. Filmin yemek, özellikle baharat muhabbetlerine bittim. Tek kelimeyle bittim. Yoo.. Filmin konusunu anlatmayacağım. Zaten konusunda değil  filmin baharatlı köfte tariflerinde kaldı aklım. Şimdi biraz köfteyle ilgili birşeyler yazacağım. Bak şimdi. Şiir Erkök'ün öyküsünün bir yerinde müthiş bir  köfte karıştırma taktiğinden söz edilir.  Gerçekten tespit  fevkaladedir.  "Bay X faktör alışkanlığı yüksek bir emekçi, bir seyyar köftecidir. Bisikletinin arkasına bağladığı arabaya küçük kızını yerleştirir." Öykünün en enterasan bölümlerinden birini yazacağım. "Yavrucağın önüne kıymaları sürer. Böylece çocuğun karıştırma ve mıncıklama yeteneğini gayet üretken bir alana yatırmış olur. Kıymalar, geceden ıslatılmış ekmek içleri çocuğun en yaratıcı organı olan elinin, avucunun içinde köfteye dönüşür. Bay X ayrıca işçi çalıştırmaz artık. İşçi de sermayedar da, girişimci de kendisidir." Düşünebiliyor musun, çocuğun önüne köftelik malzemeleri koy. Her çocuk bayılır mıncıklamaya zaten. Niye boşa harcasın çocuk bu enerjisini? Kara mizahın en güzel örneklerinden biridir bu öykü. Mutlu mutlu bırakalım kıymayı mıncıklasın yavru değil mi? Homo economicus vaziyeti gereği yani...

Bir Tutam Baharat adlı filmde de köfte yapımıyla ilgili yapılan muhabbetlerde bu kez baharat mevzusu giriyor devreye... Ki... Ben... Of... Çok uykum geldi... Kısmetse yarın devam edeceğim. Artık yarın ola hayrola... Ruh vaziyetime göre tabii:)

Kahve Molası - Ben Bir Homo Economıcus'um...

Şimdi bir elimde kahvem... Hem kahvemi içip hemde kahve molası yazımı yazacağım. Bak bu kahve  molasında kendimle ilgili  sana neler anlatacağım... Ben yüzümü yıkarken sabun kullanmam, biliyor musun?  Nedeni basit: Yüzüme harcayacağım bir birimlik sabunun marjinal faydası, erken kirlenmeye uğrayacak havlulara harcanan bir birimlik sabunun marjinal faydasından düşüktür. Dişlerimi macunsuz fırçalarım. Çünkü ömür boyu diş macununa yatıracağım para, dişlerimin amortismanı için gereken parayı geçmektedir. Bu nedenle sadece suda ıslattığım bir diş fırçasıyla dişlerimi oğuştururum. Bu, yüzüme bir parça aklık katmak için yaptığım göstermelik bir iştir. Eh, her insanda olur o kadar fiyaka... 

Kahvaltıda yediklerim bir daha karnımın acıkması gereken ana göre değişir. Şöyle bir yöntem izlerim: Yapmayı tasarladığım işler nelerdir? Uzun dönemde yapmayı tasarladığım işler çoğunlukla bütçe yılının başında belirlenen, fayda- maliyet analizleri kesinleşmiş işlerdir. Bunların yıllık programını hazırlarken aylara günlere bölerim. Her sabah kalktığımda uzun dönemde gerçekleştireceğim işlerin hangi dilimini ele alacağımı bilirim. Asıl canımı sıkan kısa dönemli işlerdir, çünkü onların programını hemen o gün ya da o hafta içinde yapmam, bitirmem gerekmektedir. Yapacağım işleri sıralarım. Sonra bunların bana yükleyeceği zahmeti Zahmet katsayısının yardımıyla hesaplarım. Zahmet, gün boyu alacağı değerlerle çekme sınırını aştığı an dinlenmem gerekir. İşte bu dinlenme süresinin bir bölümü yemek yemeğe ayarlarım. Akşama dek yapılacak işler çok bir gücü gerektirmiyorsa, sabah kahvaltısını pekâla az bir şeyle geçiştirebilirim. Geceden beri açım, diye sabahları kahvaltı etmenin gereğine hiç inanmam. Bana göre uyku, bedenin atıl kapasitede olmasıdır.  Yemeklerde ne mi yerim? 

Kusura bakma zevklerimin gelirimin bir işlevi olduğunu düşündüğüm için minimum giderle maksimum doyum sağlama koşuluna endeksledim.  Bu yüzden her bir zevkimin ayrı ayrı ne kadar sürede doyma noktasına varacağını önceden saptadım. Şu devingen yaşamda bir dural denge tutturmuş gitmekteyim.  Hakverirsin ki bunu optimum fayda getirecek şekilde devam ettirmeliyim. Bugün Kahve Molası'na ayıracağım süre burada bitti. İşe dönmeliyim.

NOT: Bu yazıyı Şiir Erkök Yılmaz'ın Homo Economıcus adlı öyküsünün bazı bölümlerinin bazı cümlelerini kendime uyarlayarak yazdım. Belki bir başka zaman başka bölümlerindeki cümlelerini gene kendime uyarlayarak yazarım. Orijinalinde anlatılan kişi Bay X'dir. Ve kara mizah tarzı çok sevdiğim şahane  öykülerden biridir. Aslında yabancı gelmedi bana Bay X. Hımm... Ben bir Homo Economıcus'um çünkü:) Bu zamanda  cimri olmayacaksın da ne olacaksın? Cimriyim fena halde:))